PROJEKTY

Poezja ginącego języka. Współczesna judeo-hiszpańska twórczość poetycka jako fenomen literacki i kulturowy

Agnieszka August-Zarębska

Projekt ma na celu opis oraz próbę hermeneutycznego zrozumienia współczesnej twórczości poetyckiej pisanej w języku judeo-hiszpańskim w drugiej połowie XX i w XXI wieku. Jest to czas, gdy ten rodzimy język Żydów sefardyjskich, określany też jako ladino lub dżudezmo, uważany jest za poważnie zagrożony. Od drugiej połowy XIX wieku stopniowo tracił znaczenie jako język codziennej komunikacji Sefardyjczyków w różnych regionach diaspory, a od zakończenia drugiej wojny światowej prawie całkowicie przestała ukazywać się w nim literatura, prasa i inne publikacje. Jedynym gatunkiem, który nie zanikł wówczas zupełnie, była poezja, przeżywająca nawet chwilowy renesans od końca lat siedemdziesiątych do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Okres ten charakteryzował się ogólnym wzrostem zainteresowania kulturą i językiem sefardyjskim wśród mieszkających w różnych krajach emigrantów, pochodzących ze społeczności mówiących w ladino, a także wśród ich dzieci i wnuków.

Przed wyborami do IV Dumy („Komar” (1912) nr 1, s. 4)

Litwacy – prawda, mit, literatura

Tomasz Duda

Celem projektu jest zmierzenie się z „kwestią litwacką” w Królestwie Polskim, a ściślej – konfrontacja między rzeczywistymi skutkami litwackiej obecności w Królestwie a tym, co o nich pisano w literaturze popularnej tego okresu. Interesują mnie przede wszystkim takie zagadnienia, jak: liczebność fal migracji litwackiej, wpływ Litwaków na gospodarkę Królestwa, ich interakcje ze społeczeństwem Kongresówki.

Misje Londyńskiego Towarzystwa Krzewienia Chrześcijaństwa wśród Żydów

Misje LSPCJ do Żydów („The Jewish Records” 10 (1878), s. 37; Dep. CMJ, e. 24, The Bodleian Libraries, The University of Oxford; dzięki uprzejmości CMJ)

Agnieszka Jagodzińska

Londyńskie Towarzystwo Krzewienia Chrześcijaństwa wśród Żydów (The London Society for Promoting Christianity among the Jews, LSPCJ), założone w 1809 roku w Anglii, prowadziło misje wśród społeczności żydowskich w Europie, Azji i Afryce. Była to najstarsza i największa brytyjska organizacja tego typu. Agnieszka Jagodzińska bada jej działalność, szczególną uwagę poświęcając misjom na ziemiach polskich w XIX i na początku XX wieku. Interesują ją tematy takie, jak: religijny, społeczny i polityczny kontekst działalności misyjnej w Królestwie Polskim oraz w II Rzeczypospolitej, strategie działań misyjnych i żydowska reakcja na nie, wartość etnograficzna i historyczna raportów misyjnych, literatura misyjna i antymisyjna, polemiki chrześcijańsko-żydowskie, konwertyci i misjonarze – losy, sylwetki, narracje. Część z tych zagadnień została obszernie omówiona w monografii „Duszozbawcy”? Misje i literatura Londyńskiego Towarzystwa Krzewienia Chrześcijaństwa wśród Żydów w latach 1809–1939, Kraków–Budapeszt 2017.

Żydowski Wrocław: ludzie – miejsca – wydarzenia

Lidia Jerkiewicz, Anna Kałużna, Barbara Pendzich, Marcin Wodziński i inni

To projekt dokumentacyjno-badawczy z zakresu humanistyki cyfrowej, którego celem jest przedstawienie w oparciu o źródła ponad 800-letniej historii Żydów we Wrocławiu, począwszy od pierwszych śladów ich obecności w 1203 roku po XXI wiek. Badacze i studenci będą mogli korzystać z obszernej bazy danych, obejmującej wybrane źródła historyczne. Wykorzystanie Historycznego Systemu Informacji Geograficznej (HGIS) stworzy nowe narzędzia badawcze: wizualizacja danych w postaci osobiście kreowanych map multimedialnych umożliwi dostrzeżenie związków i prawidłowości w relacjach ludzie–miejsca–wydarzenia, badanie konkretnych zjawisk i procesów historycznych. Dla odbiorców nieakademickich projekt będzie źródłem syntetycznej wiedzy na temat historii Żydów we Wrocławiu. Strona internetowa powstanie w trzech wersjach językowych: polskiej, niemieckiej i angielskiej.

Ostatni polski sztetl? Żydzi w Dzierżoniowie w latach 1945–1950 w perspektywie lokalnej i transnarodowej

Kamil Kijek

Celem projektu jest napisanie mikrohistorii jednej dolnośląskiej społeczności żydowskiej w pierwszych latach po Zagładzie, jednocześnie rzucającej nowe światło na całe dzieje Żydów w Polsce po 1945 roku. Oparte na materiałach pochodzących z polskich, izraelskich i amerykańskich archiwów studium ma ukazać na przykładzie mieszkańców Dzierżoniowa ewolucję związków polskiej społeczności żydowskiej z centrami świata żydowskiego – szczególnie tymi znajdującymi się po drugiej stronie żelaznej kurtyny – siłę poszczególnych postaw i poglądów politycznych, kontynuację i zerwanie z przedwojennymi wzorami życia społecznego i kulturalnego, przemiany struktury ekonomicznej i demograficznej Żydów w Polsce po wojnie, wreszcie relacje polsko-żydowskie na tzw. Ziemiach Odzyskanych.

Kamil Kijek realizuje powyższe badania również w ramach dwóch projektów badawczych:

  • „Żydzi i Niemcy w polskiej pamięci zbiorowej. Dwa studia przypadków formowania się pamięci w społecznościach lokalnych po II wojnie światowej”, finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki i realizowanym przez Uniwersytet Wrocławski oraz Nordost-Institut Uniwersytetu w Hamburgu;
  • „The Inclusion of the Jewish Population into Postwar Czechoslovakia and Poland” finansowanym przez Grantová agentura České republiky i realizowanym przez Instytut Historii Najnowszej Czeskiej Akademii Nauk.

Kanon literatury wspomnieniowej Żydów polskich

Joanna Lisek i inni

Celem projektu jest udostępnienie w polskim przekładzie krytycznej edycji kanonu literatury wspomnieniowej Żydów polskich jako jednego z niezwykle ważnych i niemal nieznanych źródeł do dziejów społecznych i gospodarczych, a w jeszcze większym stopniu dziejów kultury, obyczaju, religii ziem polskich. Choć literatura egodokumentu to jedno z najważniejszych źródeł w interdyscyplinarnych badaniach historyczno-społecznych, kulturowych czy literaturoznawczych, żydowska literatura wspomnieniowa z ziem polskich jest niemal nieznana polskiemu czytelnikowi, i to nie tylko w kręgach popularnych, ale również akademickim badaczom przeszłości Polski. Dzieje się tak ze względu na słabą dostępność niektórych ważnych tekstów wspomnieniowych Żydów polskich, kulturową barierę utrudniającą zrozumienie tych tekstów, ale przede wszystkim ze względu na barierę językową.

Zadaniem proponowanej serii tłumaczeń najważniejszych tekstów literatury wspomnieniowej Żydów polskich jest wprowadzenie tych niezwykle istotnych źródeł do polskiego obiegu naukowego i literackiego oraz zintegrowanie tego korpusu z obecną wiedzą na temat historii i kultury Polski.

Efektem projektu będzie krytyczna edycja 28 tomów zawierających 25 najważniejszych pamiętników należących do kanonu żydowskiej literatury wspomnieniowej z ziem polskich. Będą to tłumaczenia z języków: hebrajskiego, jidysz, rosyjskiego i niemieckiego. Edycja obejmie również krytyczne wydanie dwóch tomów powstałych w języku polskim, przy czym jeden z tych tekstów (Aleksandra Kraushara) nigdy nie ukazał się jako publikacja zwarta, a drugi (Sary Szenirer) w ogóle nigdy nie został opublikowany. Każdy tekst zostanie poprzedzony obszernym wprowadzeniem, a krytycznie edytowane pamiętniki starannie adnotowane. Seria obejmie wspomnienia powstałe od początku XVII do połowy XX wieku, reprezentatywne dla różnych obszarów geograficznych (Galicja, Wołyń, Wielkopolska, Polesie itp.), rozmaitych grup społeczno-kulturowych, z uwzględnieniem perspektywy kobiecej i męskiej. Seria zostanie wydana w Wydawnictwie Naukowym PWN.

Feminizm żydowski i studia genderowe

Joanna Lisek i Karolina Szymaniak

Jednym z elementów wyróżniających wrocławską Katedrę Judaistyki na tle innych ośrodków w Polsce zajmujących się studiami żydowskimi jest nacisk kładziony na studia nad kobietami, feminizm i studia genderowe. W 2007 roku odbyła się tu konferencja, która po raz pierwszy w Polsce koncentrowała się na udziale kobiet w kulturze jidysz i zaowocowała tomem Nieme dusze? Kobiety w kulturze jidysz. Joanna Lisek badała żydowski feminizm religijny, kobiecą prasę w języku jidysz, zredagowała prekursorski na polskim gruncie tom poświęcony mykwom jako przestrzeni związanej z kobiecym rytuałem oraz przez wiele lat realizowała projekt poświęcony jidyszowej poezji kobiet. Karolina Szymaniak wydała pionierską pracę poświęconą Deborze Vogel oraz wniosła istotny wkład do badań nad piśmiennictwem Racheli Auerbach, za co w 2016 roku otrzymała Nagrodę Historyczną Polityki. Obie, we współpracy z Bellą Szwarcman-Czarnotą, opracowały antologię przekładów jidyszowej poezji kobiet od XVI do XXI wieku, a także inne tłumaczenia, analizy i autorskie kursy dotyczące twórczości pisarek jidysz.

Sploty i cięcia. Jidyszowo-polskie kontakty literackie i kulturalne

Karolina Szymaniak

Wywiad z Zofią Nałkowską na łamach „Literarisze Bleter” (1927)

Celem badań jest analiza wzajemnych jidyszowo-polskich kontaktów literackich i kulturowych od końca XIX wieku po dzień dzisiejszy, ze szczególnym uwzględnieniem recepcji i reprezentacji kultury polskiej w dyskursie jidyszowym. W projekcie zostaje podjęta próba wypracowania – przy użyciu narzędzi studiów kulturowych i w odniesieniu do przemian w dziedzinie badań pogranicza polsko-żydowskiego – propozycji nowego języka ich opisu, pozwalającego lepiej wydobyć złożoność tego zjawiska, czy raczej – konstelacji zjawisk. Obejmuje ona m.in. recepcję literatury polskiej w jidysz, kontakty osobiste oraz instytucjonalne, m.in. korespondencję między jidyszowymi a polskimi intelektualistami czy polską korespondencję jidyszystów; recepcję „Wiadomości Literackich”, kontakty między jidyszowym a polskim PEN-Clubem. Ważnym elementem (re)konstruowanej w projekcie konstelacji jest zjawisko transferu polskiego romantyzmu do kultury jidysz czy przejmowanie elementów dyskursu większościowego przez kulturę mniejszości. Refleksję wieńczy pytanie, na ile charakter jidyszowo-polskich kontaktów kulturowych ma wpływ na (nie)obecność kultury jidysz w dzisiejszych dyskusjach o pamięci polsko-żydowskiej i współczesnych praktykach kulturowych.

Badania prowadzone są w ramach projektu Sploty i cięcia. Problemy jidyszowo-polskich kontaktów literackich i kulturowych od k. XIX w. do początków w. XXI finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych w ramach finansowania stażu po uzyskaniu stopnia naukowego doktora na postawie decyzji numer DEC-2015/16/S/HS2/00259.

Chasydyzm. Wszystko co najważniejsze

Największe grupy chasydzkie 1900-1939

Marcin Wodziński

Projekt stawia sobie za cel rewizję najważniejszych strukturalnych zaniedbań w dotychczasowych studiach nad chasydyzmem, a więc przede wszystkim kładąc nacisk na wschodnioeuropejskie polskie konteksty chasydyzmu, wprowadzenie nowych metod badawczych, radykalne rozszerzenie bazy źródłowej i chronologicznych ram analizowanego zjawiska oraz odejście od paradygmatu dziejów chasydyzmu jako historii przywódców. Ostatecznym i najważniejszym celem projektu jest zbudowanie intelektualnie wartościowej, metodologicznie nowoczesnej, źródłowo innowacyjnej i edytorsko atrakcyjnej pracy, która wyznaczy nowe kanony postrzegania chasydyzmu.

Efektem projektu mają być trzy dzieła, tj. monografia naukowa, atlas historyczny oraz podręcznik źródłoznawczy z adnotowanym wyborem źródeł do dziejów chasydyzmu. Planowana monografia ma udzielić odpowiedzi na najważniejsze kwestie wyłaniające się ze spojrzenia na chasydyzm jako masowy ruch religijno-społeczny, tj. o definicję chasydyzmu, relacje między kobietami i chasydyzmem, strukturę przywództwa, demografię, geograficzne wzorce chasydzkiego osadnictwa, ekonomiczny profil oraz fundamentalizację. Atlas historyczny będzie próbą przetłumaczenia podstawowych tez monografii na język kartografii, a podsumowujący projekt podręcznik ma być publikacją o podwójnej funkcji: edukacyjnej i źródłoznawczej.